Trong nửa đầu năm 2025, xuất khẩu viên nén gỗ của Việt Nam đạt trên 3,9 triệu tấn, mang về khoảng 565 triệu USD, tăng trưởng mạnh cả về sản lượng và giá trị so với cùng kỳ năm trước. Hai thị trường chính là Nhật Bản và Hàn Quốc tiếp tục chiếm ưu thế tuyệt đối, đóng góp hơn 90% tổng kim ngạch xuất khẩu. Giá trung bình đạt khoảng 144 USD/tấn cho thị trường Nhật Bản và 109 USD/tấn cho Hàn Quốc, với xu hướng tăng tại Hàn Quốc nhờ đấu thầu cải thiện và nguồn cung gỗ khan hiếm.

Rủi ro từ sự phụ thuộc thị trường

Sự tập trung quá lớn vào Nhật Bản và Hàn Quốc giúp ngành tận dụng lợi thế vị trí địa lý gần và chính sách khuyến khích năng lượng sinh khối. Tuy nhiên, điều này cũng tiềm ẩn rủi ro đáng kể. Những thay đổi chính sách, biến động năng lượng toàn cầu hoặc sự cạnh tranh từ các quốc gia khác có thể khiến nhu cầu suy giảm đột ngột, gây tổn thất cho doanh nghiệp.

Thách thức về nguyên liệu và chất lượng

Một đặc điểm nổi bật của ngành viên nén Việt Nam là nguồn cung nguyên liệu phụ thuộc nhiều vào phụ phẩm từ chế biến gỗ, thay vì có vùng nguyên liệu chuyên biệt. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu ổn định, phụ thuộc mùa vụ, biến động giá và khó kiểm soát chất lượng đầu vào. Vấn đề tạp chất, hóa chất tồn dư hay hàm lượng kim loại vẫn còn là mối quan ngại trong sản phẩm viên nén, nhất là khi các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu.

Bên cạnh đó, chi phí xử lý để đáp ứng các tiêu chuẩn cao, ví dụ như loại bỏ vỏ cây nhằm nâng chất lượng, sẽ làm tăng giá thành vượt mức giá xuất khẩu hiện tại. Đây là thách thức lớn về tính cạnh tranh.

Cạnh tranh khu vực và tiêu chuẩn quốc tế

Ngoài rào cản chất lượng, các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe cũng là áp lực đối với doanh nghiệp Việt Nam. Nhật Bản và Hàn Quốc đang áp dụng nhiều chứng chỉ nghiêm ngặt như FSC, PEFC hay SBP, đồng thời có xu hướng tiệm cận quy định về truy xuất nguồn gốc và chống phá rừng của châu Âu.

Trong khi đó, các đối thủ trong khu vực như Thái Lan, Indonesia, Malaysia đang gia nhập mạnh mẽ, cung cấp viên nén chất lượng cao với giá cạnh tranh. Điều này làm giảm lợi thế của Việt Nam tại những thị trường vốn được coi là “sân nhà”.

Cơ hội phát triển bền vững

Mặc dù còn nhiều thách thức, ngành viên nén gỗ vẫn giữ vai trò quan trọng trong chiến lược kinh tế tuần hoàn và phát triển năng lượng sinh khối tại Việt Nam. Xu hướng chung là nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng vùng nguyên liệu bền vững, xây dựng thương hiệu quốc gia và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu ngoài Nhật – Hàn, bao gồm cả châu Âu.

Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp và chính sách quản lý: quy hoạch ngành, hỗ trợ xây dựng vùng nguyên liệu hợp pháp, khuyến khích đầu tư công nghệ xử lý sạch, đồng thời kiểm soát cạnh tranh không lành mạnh trong nước.

Kết luận

Ngành viên nén gỗ Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn khi nhu cầu năng lượng sinh khối toàn cầu tăng mạnh. Tuy nhiên, con đường phát triển bền vững đòi hỏi sự tiêu chuẩn hóa, minh bạch và chiến lược dài hạn. Nếu nâng cao được chất lượng, mở rộng thị trường và củng cố thương hiệu, Việt Nam hoàn toàn có thể khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng năng lượng sinh học quốc tế